Khuôn mặt – Công đoạn đòi hỏi nhiều nhất về thần thái của tượng Bác Hồ

Khuôn mặt tượng Bác Hồ là phần quan trọng nhất trong toàn bộ quá trình tạc tượng. Một pho tượng có tỷ lệ cơ thể chuẩn, trang phục đúng lịch sử hay đường nét được xử lý tinh xảo vẫn chưa thể trở thành một tác phẩm có giá trị nếu khuôn mặt chưa thể hiện được thần thái, phong cách và vẻ đẹp gần gũi của Bác.

Đối với người nghệ nhân, đây cũng là công đoạn đòi hỏi nhiều thời gian, kinh nghiệm và sự tập trung nhất.

Vì sao khuôn mặt quyết định thần thái tượng Bác Hồ?

Khi nhìn vào một bức tượng, ánh mắt và khuôn mặt thường là những chi tiết đầu tiên thu hút sự chú ý. Đặc biệt với tượng Bác Hồ bằng gỗ, người nghệ nhân không chỉ cần tái hiện đúng những đặc điểm hình thể mà còn phải truyền tải được thần thái riêng của Bác.

Đó có thể là ánh mắt hiền từ, nụ cười nhẹ, vầng trán cao, bộ râu đặc trưng hay nét mặt giản dị, điềm đạm.

Chỉ một thay đổi rất nhỏ ở khóe mắt, sống mũi, khuôn miệng hoặc đường nét hai bên má cũng có thể khiến biểu cảm của pho tượng thay đổi hoàn toàn.

Vì vậy, tạc khuôn mặt Bác Hồ không đơn thuần là điêu khắc hình dáng, mà là quá trình tìm kiếm và thể hiện “cái thần” của nhân vật.

Từ khối gỗ thô đến khuôn mặt có hồn

Trước khi bắt đầu đi vào những chi tiết nhỏ, nghệ nhân phải xử lý tổng thể khuôn mặt trên khối gỗ.

Tỷ lệ giữa trán, mắt, mũi, miệng và cằm cần được xác định chính xác. Các mặt phẳng lớn của khuôn mặt cũng phải được tạo dựng trước khi đi sâu vào chi tiết.

Đây là bước rất quan trọng bởi nếu tỷ lệ tổng thể sai, việc chỉnh sửa những chi tiết nhỏ phía sau sẽ không thể khắc phục hoàn toàn.

Sau khi hình khối cơ bản được xác lập, người thợ mới từng bước tạo nên:

• Vầng trán và đường chân tóc.
• Hốc mắt và phần mí mắt.
• Sống mũi, cánh mũi.
• Gò má và hai bên khuôn mặt.
• Khóe miệng và hình dáng môi.
• Cằm và đường viền hàm.
• Bộ râu đặc trưng của Bác.

Mỗi chi tiết đều phải được liên kết với tổng thể để khuôn mặt giữ được sự tự nhiên.

Ánh mắt – nơi thể hiện rõ nhất thần thái

Trong quá trình tạc tượng Bác Hồ, đôi mắt là một trong những chi tiết khó nhất.

Người nghệ nhân không chỉ tạo hình hai con mắt cân đối mà phải xử lý độ sâu của hốc mắt, mí mắt, hướng nhìn và khoảng cách giữa hai mắt.

Chỉ cần ánh mắt quá sắc, khuôn mặt có thể mất đi vẻ hiền hậu. Nếu xử lý quá sâu hoặc quá lớn, khuôn mặt có thể trở nên khác với hình ảnh quen thuộc của Bác.

Bởi vậy, người thợ thường phải quan sát nhiều tư liệu hình ảnh để tìm ra đặc điểm phù hợp với từng mẫu tượng.

Nụ cười và biểu cảm phải thật tự nhiên

Một trong những nét đặc trưng thường được lựa chọn khi sáng tác tượng gỗ Bác Hồ là biểu cảm nhẹ nhàng, gần gũi.

Nụ cười không nên quá rõ nhưng cũng không được tạo cảm giác vô cảm. Đường cong của môi, khóe miệng và phần cơ quanh miệng cần được xử lý vừa đủ để tạo nên biểu cảm tự nhiên.

Đây là một trong những lý do cùng một mẫu tượng nhưng mỗi nghệ nhân có thể tạo ra một “thần thái” khác nhau.

Người có nhiều kinh nghiệm thường không cố làm khuôn mặt quá cầu kỳ. Thay vào đó, họ tập trung vào những đường nét quan trọng để giữ được vẻ giản dị, gần gũi và thanh thoát.

Tạc tượng Bác Hồ cần nhiều hơn kỹ thuật

Kỹ thuật điêu khắc giúp người nghệ nhân tạo ra hình khối, nhưng để tạo nên một khuôn mặt có thần thái lại cần sự am hiểu về nhân vật.

Với những tác phẩm của Việt Sử Mộc, quá trình tạo hình thường bắt đầu từ việc nghiên cứu tư liệu, hình ảnh và đặc điểm ngoại hình của Bác trong từng hoàn cảnh.

Bác Hồ khi đọc sách ở Pác Bó có thần thái khác với hình ảnh Bác đang làm việc, trò chuyện với đồng bào hay ngồi câu cá.

Chính hoàn cảnh, tư thế và câu chuyện phía sau tác phẩm sẽ quyết định cách người nghệ nhân xử lý biểu cảm khuôn mặt.

Không phải cứ nhiều chi tiết là tượng đẹp

Một hiểu lầm phổ biến khi đánh giá tượng gỗ Bác Hồ đẹp là cho rằng càng nhiều chi tiết nhỏ thì tượng càng đẹp.

Thực tế, một tác phẩm có giá trị cần sự cân bằng giữa hình khối, tỷ lệ, chất liệu và thần thái.

Đối với tượng gỗ, người nghệ nhân còn phải tôn trọng vẻ đẹp tự nhiên của thớ gỗ. Những đường vân, màu sắc và đặc tính riêng của từng loại gỗ có thể trở thành một phần của tác phẩm.

Vì thế, việc tạc tượng không phải là “tạc càng nhiều càng tốt”, mà là biết giữ lại những đường nét cần thiết để nhân vật hiện lên một cách chân thực và có hồn.

Hàng giờ tập trung cho một khuôn mặt

Phía sau một khuôn mặt tượng tưởng như đơn giản là rất nhiều giờ quan sát, chỉnh sửa và hoàn thiện.

Người thợ có thể phải liên tục nhìn tác phẩm từ nhiều góc độ, điều chỉnh một đường nét rất nhỏ rồi lại lùi ra xa để đánh giá tổng thể.

Có những chi tiết chỉ vài milimet nhưng lại ảnh hưởng đến toàn bộ biểu cảm của khuôn mặt.

Đó cũng là lý do một pho tượng Bác Hồ bằng gỗ thủ công không chỉ mang giá trị của vật liệu mà còn chứa đựng thời gian, kỹ năng và sự kiên nhẫn của người nghệ nhân.

Việt Sử Mộc – Tập trung vào “thần” của từng tác phẩm

Với Việt Sử Mộc, tạc tượng Bác Hồ không chỉ là tạo ra một sản phẩm trang trí.

Mỗi tác phẩm được định hướng theo tinh thần tượng mỹ nghệ thuần Việt, chú trọng nghiên cứu hình thể, trang phục, tư thế và đặc biệt là thần thái nhân vật.

Từ một khối gỗ ban đầu, người nghệ nhân từng bước tạo dựng hình hài, xử lý tỷ lệ, đi sâu vào khuôn mặt và cuối cùng hoàn thiện những chi tiết giúp tác phẩm có được vẻ gần gũi, trang nghiêm và tự nhiên.

Khuôn mặt là nơi người xem nhận ra nhân vật. Nhưng thần thái mới là thứ khiến người xem cảm nhận được nhân vật.

Đó cũng chính là lý do công đoạn tạc khuôn mặt luôn được xem là một trong những phần khó và quan trọng nhất khi chế tác tượng gỗ Bác Hồ.